Làng cổ Hùng Lô nằm ven sông Lô, thuộc xã Hùng Lô, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Ngôi làng gần 6.000 dân này là một trong số ít làng cổ ở miền Bắc còn giữ nguyên vẹn cả kiến trúc lẫn đời sống văn hóa truyền thống: đình cổ 300 năm tuổi, nhà gỗ trăm năm có người ở, di sản Hát Xoan được UNESCO vinh danh và lễ hội cấp quốc gia tổ chức đều đặn mỗi năm.
Làng cổ Hùng Lô ở đâu? Vị trí & Cách di chuyển
Ngôi làng không nằm ở vị trí hẻo lánh hay khó tiếp cận, ngược lại, nơi đây khá lý tưởng để kết hợp trong một hành trình khám phá vùng Đất Tổ Phú Thọ.
Vị trí địa lý của làng cổ Hùng Lô
Làng cổ Hùng Lô Phú Thọ thuộc xã Hùng Lô, nằm ở phía Bắc thành phố Việt Trì, tọa lạc ngay ven bờ sông Lô hiền hòa. Trong địa hạt của kinh đô Văn Lang xưa, mảnh đất từng là trung tâm của nước Văn Lang thời các Vua Hùng dựng nghiệp. Khoảng cách từ làng đến trung tâm TP. Việt Trì chỉ khoảng 5–10km, và đến Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh khoảng 9km, đủ gần để nằm trong một hành trình khám phá Đất Tổ trọn vẹn trong một ngày.
Làng cổ Hùng Lô Phú Thọ (Nguồn: Thông tin du lịch Phú Thọ)
Điểm đặc biệt về vị trí của làng là không gian thiên nhiên bao quanh: sông Lô phía trước, đồng ruộng xanh mướt hai bên, những con ngõ nhỏ len lỏi giữa hàng cây cổ thụ. Chính địa thế "lưng tựa núi, mặt nhìn sông" này đã tạo nên vẻ đẹp thơ mộng mà ít làng cổ nào ở miền Bắc còn giữ được.
Cách di chuyển đến làng cổ Hùng Lô
Tùy điểm xuất phát, bạn có thể lựa chọn phương tiện phù hợp để đến làng một cách dễ dàng.
- Từ Hà Nội: Di chuyển khoảng 100km theo Quốc lộ 2 hướng Việt Trì. Có thể đi xe khách từ bến Mỹ Đình hoặc tự lái xe ô tô/xe máy. Thời gian di chuyển khoảng 2–2,5 tiếng tùy tình trạng giao thông.
- Từ trung tâm Việt Trì: Chỉ cần 10–15 phút đi xe máy hoặc ô tô là đến nơi. Đây là lựa chọn phổ biến nhất với du khách đã có mặt tại Phú Thọ.
Lịch sử ngàn năm của làng cổ Hùng Lô
Muốn hiểu một ngôi làng, phải hiểu lịch sử của nó. Và lịch sử của làng cổ Hùng Lô không phải câu chuyện bắt đầu từ vài trăm năm trước, mà kéo dài hàng nghìn năm, gắn chặt với cội nguồn của cả dân tộc Việt.
Từ "Trang Khả Lãm" đến làng cổ Hùng Lô ngày nay
Ngôi làng đã trải qua nhiều lần đổi tên theo dòng chảy lịch sử: từ Trang Khả Lãm (tên gốc cổ xưa nhất), đổi thành An Lão thôn, rồi Kẻ Xốm, và sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính thức mang tên xã Hùng Lô đến ngày nay. Mỗi cái tên là một lớp trầm tích lịch sử riêng.
"Trang Khả Lãm" gắn với thời đại Hùng Vương, khi đây là vùng đất trù phú trong địa hạt kinh đô Văn Lang. Tương truyền, chính Vua Hùng cùng các quần thần trong những chuyến du ngoạn đã từng dừng chân tại mảnh đất này vì thấy cảnh đẹp, đất đai màu mỡ, cây cối xanh tốt. Trải qua hàng nghìn năm, từng thế hệ người dân Hùng Lô đã cùng nhau khai phá đồng hoang, bãi rậm, đầm lầy, xây dựng nên một cộng đồng làng xã vững chắc với những truyền thống văn hóa sâu đậm, và biến nơi đây thành trung tâm giao thương sầm uất ven sông Lô.
Quy mô và đời sống hiện tại của làng
Ngày nay, làng có gần 2.000 hộ dân với hơn 6.000 nhân khẩu sinh sống trên diện tích khoảng 1,2km². Người dân vẫn canh tác, làm nghề, sinh hoạt văn hóa và tiếp đón du khách song song với nhau. Những năm gần đây, du lịch cộng đồng Hùng Lô phát triển mạnh mẽ, đưa Hùng Lô trở thành một trong những điểm du lịch trọng tâm của TP. Việt Trì, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm văn hóa và nghiên cứu di sản.
Kiến trúc cổ kính – Linh hồn của làng cổ Hùng Lô
Làng cổ Hùng Lô là một trong những nơi hiếm hoi ở miền Bắc còn bảo tồn gần như nguyên vẹn cấu trúc làng Việt truyền thống: cổng làng, cây đa, giếng nước, sân đình và hàng chục ngôi nhà gỗ cổ nằm sát nhau như những trang sách lịch sử mở ra trước mắt người đến thăm.
Đình Hùng Lô – Bảo tàng văn hóa thu nhỏ hơn 300 năm tuổi
Nếu làng cổ Hùng Lô là một cuốn sách, thì Đình Hùng Lô chính là trang đầu tiên, nơi mọi câu chuyện về lịch sử, văn hóa và tâm linh của ngôi làng đều bắt đầu từ đây.
Đình được xây dựng trên khu đất rộng 5.000m², với quần thể công trình gồm Tòa Đại đình, Phương Đình, Lầu Chuông, Lầu Trống và Nhà tiền tế, tất cả dựng bằng các loại gỗ quý hiếm như đinh, lim, sến, táu. Tòa Đại đình mang kiến trúc truyền thống ba gian hai chái, cột gỗ lớn, mái cong vút, hoa văn chạm khắc tinh xảo đậm dấu ấn thời Hậu Lê.
Đình Hùng Lô (Nguồn: Traveloka)
Đình còn lưu giữ hệ thống đồ thờ cổ phong phú bậc nhất vùng: 43 câu đối cổ, 5 cỗ kiệu sơn son thếp vàng cùng vô số khí tự lễ hội có niên đại trên 300 năm. Năm Mậu Ngọ 1918, đình Hùng Lô được thưởng danh hiệu "Kỷ niệm Hùng Vương đệ nhất hội". Tấm biển thưởng đến nay vẫn được trân trọng lưu giữ như một bằng chứng lịch sử không thể thay thế.
Miếu Hùng Lô – Ngôi miếu cổ bậc nhất vùng Đất Tổ
Cách Đình Hùng Lô không xa, Miếu Hùng Lô là công trình thờ tự cổ kính thứ hai không thể bỏ qua khi đặt chân đến đây. Theo tương truyền, miếu được khởi dựng vào đời Lê Hy Tông (1697) để thờ phụng Vua Hùng đời thứ 18, với hướng nhìn thẳng về núi Nghĩa Lĩnh, nơi đóng đô thiêng liêng của các Vua Hùng. Trong số 1.417 địa điểm có di tích thờ cúng Hùng Vương trên toàn quốc, đình và miếu Hùng Lô được xếp vào hàng di tích tiêu biểu, là biểu tượng thiêng liêng của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trên vùng Đất Tổ Phú Thọ.
Nhà cổ trăm năm tuổi – Dấu ấn kiến trúc dân gian Bắc Bộ
Rời sân đình, bước sâu vào các xóm ngõ, du khách sẽ gặp một Hùng Lô khá, yên tĩnh hơn, thân mật hơn và đời thường hơn. Hiện toàn xã còn lưu giữ khoảng 50 ngôi nhà gỗ cổ có niên đại từ 100 năm trở lên. Nổi bật nhất là ngôi nhà gần 200 năm tuổi tại khu 3, xóm Si - điểm thu hút đông đảo du khách quốc tế.
Nhà cổ trăm năm tuổi (Nguồn: Trang chủ Phú Thọ)
Những ngôi nhà này mang kiến trúc dân gian Bắc Bộ điển hình: 5 gian 2 chái, hiên rộng, 6 cột hiên, 4 cột giữa, mái lợp ngói âm dương, xây theo hướng Nam hoặc Đông Nam theo quan niệm phong thủy "lấy vợ hiền hòa, chọn nhà hướng Nam". Hoa văn chạm khắc tỉ mỉ trên từng kèo, xà gợi lên sự tài hoa của người thợ mộc xưa và vẻ đẹp thẩm mỹ của nền văn minh nông nghiệp lúa nước.
Điều đáng quý hơn cả là nhiều ngôi nhà vẫn đang được chủ nhân sinh sống và gìn giữ. Bà Nguyễn Thị Yến, chủ nhân ngôi nhà gần 200 năm tuổi, kể rằng dù từng có thời điểm cột bị mối xông, gia đình muốn dỡ đi xây nhà gạch, nhưng các cụ vẫn kiên quyết giữ lại nguyên vẹn đến ngày nay.
Di sản văn hóa phi vật thể tại làng cổ Hùng Lô
Văn hóa phi vật thể chính là "hồn" của làng cổ Hùng Lô. Và cái hồn ấy vẫn đang sống, không phải trong tủ kính bảo tàng, mà trong từng nhịp trống, từng câu hát, từng lễ rước kiệu rộn ràng mỗi mùa lễ hội. Đây chính là điều khiến Hùng Lô trở nên khác biệt với phần lớn các làng cổ khác trên cả nước.
Hát Xoan – Di sản UNESCO được gìn giữ tại sân đình
Nhắc đến văn hóa phi vật thể của Hùng Lô, không thể không bắt đầu từ Hát Xoan - làn điệu dân ca gắn liền với tên tuổi ngôi làng này từ hàng nghìn năm trước. Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ đặc sắc, kết hợp giữa âm nhạc và diễn xướng, thường được biểu diễn trước cửa đình vào mùa xuân. Năm 2011, UNESCO chính thức công nhận Hát Xoan Phú Thọ là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại và làng cổ Hùng Lô chính là một trong những cái nôi đầu tiên lưu giữ di sản này.
Diệu hát Xoan Phú Thọ (Nguồn: Traveloka)
Theo nhiều nghiên cứu và truyền thuyết dân gian, làn điệu Hát Xoan được cho là ra đời tại Hùng Lô từ thời Hùng Vương, gắn với tín ngưỡng thờ cúng và các lễ nghi nông nghiệp của người Việt cổ.
Ngày nay, Hùng Lô triển khai chương trình "Hát Xoan làng cổ", nơi các nghệ nhân tái hiện đủ ba chặng hát truyền thống ngay tại sân đình: hát nghi lễ (trang trọng, mang tính tâm linh), hát quả cách (phô diễn kỹ thuật về đời sống lao động), và hát hội (giao duyên, rộn ràng, gần gũi). Du khách quốc tế cũng được mời tham gia cùng nghệ nhân, một trải nghiệm giao thoa văn hóa hiếm có mà không phải nơi nào cũng cung cấp được.
Xem thêm: Hát Thái Mai Châu: Lời ca truyền thống của dân tộc Thái
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương – Bản sắc tâm linh ngàn đời
Song song với Hát Xoan, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương chính là mạch nối tâm linh xuyên suốt đời sống văn hóa của người dân Hùng Lô qua bao thế hệ.
Đầu năm 2022, Lễ hội truyền thống Đình Hùng Lô chính thức được xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Lễ hội được tổ chức hai lần mỗi năm: vào dịp Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 âm lịch) và lễ tiệc Thánh hóa (12/9 âm lịch).
Trong năm 2026, các thời điểm này lần lượt rơi vào ngày 26/4/2026 (dương lịch) đối với Giỗ Tổ Hùng Vương và 22/10/2026 (dương lịch) đối với lễ tiệc Thánh hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho du khách sắp xếp thời gian tham gia và trải nghiệm không khí lễ hội truyền thống đặc sắc.
Đặc sắc nhất là lễ rước kiệu từ làng cổ Hùng Lô đến Đền Hùng, hành trình 9km với 200–400 người mặc trang phục lễ hội truyền thống, bốn cỗ kiệu sơn son thếp vàng được khiêng trang trọng, trống dong cờ mở rộn ràng suốt dọc đường. Lễ vật dâng Vua Hùng là những sản vật nông nghiệp được làm từ chính bàn tay người dân như bánh chưng, bánh giầy, miến gạo, mì sợi.
Làng nghề truyền thống – Nét đặc trưng kinh tế văn hóa
Hùng Lô không chỉ có đình miếu và lễ hội. Chính những làng nghề truyền thống mới là thứ nuôi sống ngôi làng qua từng thế hệ, và hôm nay, chúng còn trở thành tài nguyên du lịch đặc sắc mà không phải nơi nào cũng có được.
Các làng nghề truyền thống nổi tiếng tại Hùng Lô
Từ xa xưa, người dân Hùng Lô đã gắn bó với nhiều nghề thủ công ẩm thực gắn liền với văn hóa lúa nước: làm bánh chưng, bánh giầy, bánh đa, kẹo vừng, kẹo lạc và các nghề chế biến ngũ cốc như làm miến gạo, bún tươi, mì sợi. Tháng 12 năm 2022, sản phẩm mì dinh dưỡng vị rau ngót Tuyết Lan đạt chứng nhận OCOP 3 sao tỉnh Phú Thọ, bước đầu khẳng định thương hiệu mì gạo Hùng Lô trên thị trường rộng hơn.
Du lịch cộng đồng gắn với làng nghề
Điều đáng học hỏi ở Hùng Lô là cách người dân và chính quyền địa phương biến làng nghề thành tài nguyên du lịch thực sự, không phải để trưng bày, mà để trải nghiệm.
HTX Mì gạo Hùng Lô không chỉ sản xuất mà còn mở cửa đón khách tham quan, tìm hiểu quy trình làm mì từ ngâm gạo, xay bột đến phơi sấy thủ công. Du khách được tự tay tham gia các công đoạn làm bánh chưng, gói bánh giầy, tạo hình mì. Đây chính là những trải nghiệm sống động mà không sách giáo khoa hay video nào thay thế được.
Kinh nghiệm tham quan làng cổ Hùng Lô từ A đến Z
Biết rõ điểm đến là một chuyện, đi như thế nào cho đáng và đủ lại là chuyện khác. Dưới đây là những gợi ý thực tế để bạn có thể khai thác trọn vẹn chuyến tham quan làng cổ Hùng Lô mà không bỏ sót điều gì quan trọng.
Thời điểm nào lý tưởng để ghé thăm?
Mỗi mùa mang đến một sắc thái khác nhau, và lựa chọn thời điểm đúng sẽ quyết định phần lớn chất lượng của chuyến đi.
Tháng 3 âm lịch là lúc cao điểm mùa du lịch. Vào dịp này, du khách sẽ được hòa mình vào mùa lễ hội Giỗ Tổ Hùng Vương với lễ rước kiệu hoành tráng, Hát Xoan vang lên khắp sân đình, không khí tâm linh và văn hóa hòa quyện sâu đậm. Đây là thời điểm lý tưởng nhất để cảm nhận trọn vẹn hồn cốt của ngôi làng.
Lễ hội Làng cổ Hùng Lô (Nguồn: Traveloka)
Dịp Tết Nguyên Đán mang đến vẻ đẹp ấm áp riêng: cờ đỏ tung bay trên các con ngõ, sân đình trang hoàng hoa đào hoa cúc, các bạn trẻ diện áo dài chụp ảnh bên bậu cửa nhà gỗ cổ, tất cả tạo nên một bức tranh Tết cổ truyền đẹp đến nao lòng.
Chi phí và những lưu ý khi đến làng cổ Hùng Lô
Một vài điều thực tế cần nắm trước khi lên đường để chuyến đi diễn ra suôn sẻ nhất.
- Chi phí: Vào tham quan làng và đình hoàn toàn miễn phí. Một số hoạt động trải nghiệm làng nghề hoặc xem Hát Xoan theo lịch biểu diễn có thể phát sinh phí nhỏ (thường dưới 50.000–100.000 đồng/người). Ăn uống và đặc sản giá bình dân, phù hợp mọi ngân sách.
- Trang phục: Nên mặc gọn gàng, lịch sự khi vào đình và miếu. Tránh quần shorts ngắn hoặc áo không tay trong không gian thờ tự.
- Chụp ảnh: Thoải mái chụp ở không gian công cộng như đường làng, sân đình, cổng làng. Khi muốn vào tham quan nhà cổ tư nhân, cần hỏi phép chủ nhà trước. Đây là phép lịch sự cơ bản và cách tôn trọng đời sống người dân địa phương.
- Mua đặc sản: Mì gạo Hùng Lô, bánh đa, kẹo vừng, kẹo lạc là những món quà ý nghĩa. Nên mua tại cơ sở sản xuất trực tiếp hoặc điểm bán có thương hiệu OCOP để đảm bảo chất lượng.
Xem thêm: Bảo Tàng Hùng Vương Phú Thọ có gì? Kinh nghiệm tham quan chi tiết
Sau hành trình khám phá nét đẹp cổ kính và văn hóa truyền thống tại làng cổ Hùng Lô, bạn có thể tiếp tục tận hưởng kỳ nghỉ thư giãn giữa thiên nhiên yên bình tại Mai Chau Hideaway Lake Resort. Với không gian nghỉ dưỡng riêng tư bên hồ Hòa Bình, view núi non xanh mát cùng phong cách gần gũi thiên nhiên, đây là lựa chọn lý tưởng để “chậm lại” sau những chuyến đi khám phá văn hóa vùng Bắc Bộ. Mai Chau Hideaway đặc biệt phù hợp cho các cặp đôi, gia đình hoặc nhóm bạn đang tìm kiếm một nơi nghỉ dưỡng nhẹ nhàng và thư thái cuối tuần.
Nếu bạn đang lên kế hoạch cho một chuyến đi về Đất Tổ, đừng bỏ qua làng cổ Hùng Lô này. Hãy đến vào tháng 3 âm lịch để hòa mình trong lễ hội rước kiệu hoành tráng, hoặc đến dịp Tết để cảm nhận không khí xuân cổ truyền thuần Việt nhất. Dù đến lúc nào, làng cổ Hùng Lô cũng sẽ mang lại trải nghiệm đáng nhớ cho bạn.