Múa Xòe dân tộc Thái là hình thức sinh hoạt văn hóa lâu đời, nổi bật với những vòng múa gắn kết mọi người trong cộng đồng. Cùng khám phá giá trị của nghệ thuật Xòe, nét riêng của người Thái Trắng Mai Châu và những trải nghiệm văn hóa thú vị khi du lịch nơi đây.
Vì sao được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại?
Ngày 15/12/2021, tại phiên họp lần thứ 16 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước UNESCO 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể diễn ra tại Paris (Pháp), hồ sơ “Nghệ thuật Xòe Thái” của Việt Nam chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo thông tin công bố chính thức từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đây là sự ghi nhận đối với một loại hình nghệ thuật dân gian có sức sống lâu đời, được cộng đồng người Thái gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Vì sao được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại? (Nguồn: Báo Lao Động)
Đến ngày 24/9/2022, lễ đón nhận bằng công nhận được tổ chức tại thị xã Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái, với sự tham dự của Thủ tướng Chính phủ cùng đại diện bốn tỉnh sở hữu di sản gồm Yên Bái, Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Sự kiện là dịp tôn vinh giá trị của nghệ thuật Xòe Thái, đồng thời khẳng định vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa truyền thống, theo tường thuật của báo Tuổi Trẻ.
Trong tiếng Thái, “xòe” có nghĩa là múa, là hình thức sinh hoạt văn hóa gắn với lao động sản xuất, tín ngưỡng và các nghi lễ vòng đời của cộng đồng người Thái vùng Tây Bắc Việt Nam. Trước khi được UNESCO ghi danh, nghệ thuật Xòe Thái đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2013, tạo cơ sở quan trọng cho quá trình xây dựng và đệ trình hồ sơ UNESCO sau này, theo tư liệu từ Thông tấn xã Việt Nam (VietnamPlus).
5 tiêu chí UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái
Để được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, hồ sơ Nghệ thuật Xòe Thái của Việt Nam phải đáp ứng đầy đủ 5 tiêu chí theo quy định của UNESCO. Các tiêu chí không chỉ đánh giá giá trị văn hóa của Xòe mà còn xem xét vai trò của cộng đồng, khả năng bảo tồn và mức độ tham gia tự nguyện của chính những người thực hành di sản.
5 tiêu chí UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái (Nguồn: Báo Lao Động)
- Xòe Thái là di sản văn hóa phi vật thể: Xòe đáp ứng định nghĩa về di sản văn hóa phi vật thể được quy định tại Điều 2 của Công ước UNESCO 2003, gắn với đời sống, tập quán và thực hành văn hóa của cộng đồng người Thái.
- Việc ghi danh góp phần nâng cao nhận thức: Hồ sơ phải chứng minh việc ghi danh giúp tăng cường khả năng hiện diện của Xòe Thái, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể.
- Có biện pháp bảo tồn khả thi: Các chương trình, giải pháp được đề xuất cần có tính thực tế, nhằm bảo vệ, duy trì và phát huy giá trị của nghệ thuật Xòe trong đời sống đương đại.
- Được cộng đồng tự nguyện đồng thuận: Xòe Thái được đề cử trên tinh thần tự nguyện, với sự tham gia và đồng thuận của cộng đồng người Thái, những người trực tiếp thực hành và gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.
- Được đưa vào danh mục kiểm kê di sản: Xòe Thái đã được đưa vào danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đáp ứng các yêu cầu liên quan tại Điều 11 và Điều 12 của Công ước UNESCO 2003.
Xòe Thái Trắng Mai Châu khác gì so với Xòe Thái ở Nghĩa Lộ, Mường Lò, Sơn La?
Mường Lò - Nghĩa Lộ là không gian văn hóa tiêu biểu của người Thái Đen, nổi tiếng với 6 điệu Xòe cổ và các chương trình Xòe cộng đồng quy mô lớn. Mai Châu lại là vùng cư trú lâu đời của người Thái Trắng, với nhiều nét văn hóa riêng. Theo hồ sơ UNESCO, nghệ thuật Xòe được thực hành bởi nhiều cộng đồng người Thái, gồm cả Thái Đen và Thái Trắng.
Xòe Thái Trắng Mai Châu khác gì so với Xòe Thái ở Nghĩa Lộ, Mường Lò, Sơn La? (Nguồn: Báo Lao Động)
Một điểm khác biệt dễ nhận thấy nằm ở kiến trúc nhà sàn. Nhà sàn Thái Đen thường có mái hình mai rùa và khau cút, còn nhà sàn Thái Trắng có đầu hồi phẳng theo kiểu bốn mái. Không gian Xòe cũng có sắc thái riêng, khi Mường Lò nổi bật với các vòng Xòe lớn, còn Mai Châu thường gắn với bản làng, nhà sàn và hoạt động giao lưu văn hóa.
Dù khác nhau về vùng miền, Xòe của người Thái Trắng ở Mai Châu và người Thái Đen ở Mường Lò, Nghĩa Lộ hay Sơn La đều thuộc truyền thống Xòe của người Thái. Năm 2021, UNESCO ghi danh “Nghệ thuật Xòe của người Thái ở Việt Nam” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Những sắc thái địa phương này góp phần làm phong phú thêm giá trị chung của nghệ thuật Xòe.
6 điệu xòe cổ và ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng điệu múa
Theo các nghệ nhân dân gian, người Thái có khoảng 36 điệu múa Xòe khác nhau. Tuy nhiên, nhiều điệu đều phát triển từ 6 điệu Xòe cổ, được xem là nền tảng của nghệ thuật dân vũ Thái. Mỗi điệu múa mang một ý nghĩa riêng, nhưng đều đề cao sự gắn kết, sẻ chia và lòng hiếu khách.
6 điệu xòe cổ và ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng điệu múa (Nguồn: Báo Lao Động)
- Xòe vòng (xé cáu ké): Đây là điệu Xòe phổ biến, trong đó mọi người nắm tay tạo thành vòng tròn. Hình thức này thể hiện tinh thần đoàn kết, không phân biệt thân sơ.
- Khắm khăn mời lẩu: Người múa thực hiện động tác nâng khăn mời rượu. Điệu Xòe thể hiện sự hiếu khách và trân trọng dành cho người được đón tiếp.
- Phá xí: Tên điệu múa có nghĩa là bổ bốn, tượng trưng cho bốn phương. Dù mỗi người có thể đi xa, tình cảm với cộng đồng và quê hương vẫn được gìn giữ.
- Đổn hôn: Điệu múa kết hợp các bước tiến và lùi theo nhịp. Nội dung gửi gắm sự thủy chung và niềm tin vào tình cảm bền chặt.
- Nhôm khăn: Người múa thực hiện động tác tung khăn theo nhịp điệu. Điệu Xòe thể hiện niềm vui và sự khéo léo của người phụ nữ Thái.
- Ỏm lọm tốp mư: Người tham gia vừa vỗ tay vừa di chuyển thành vòng tròn. Điệu múa tạo không khí vui vẻ và nhấn mạnh tinh thần gắn kết cộng đồng.
Trang phục, đạo cụ và âm nhạc trong múa Xòe của người Thái trắng
Một vòng Xòe trọn vẹn là sự kết hợp giữa trang phục, đạo cụ và âm nhạc truyền thống. Phụ nữ Thái Trắng thường mặc áo cóm ôm dáng, kết hợp khăn piêu và hàng cúc bạc chạy dọc thân áo. Trang sức bạc quanh thắt lưng cũng tạo nên những âm thanh đặc trưng khi người phụ nữ di chuyển trong vòng Xòe.
Trang phục, đạo cụ và âm nhạc trong múa Xòe của người Thái trắng (Nguồn: Vietnamnet)
Tùy từng điệu múa, người biểu diễn có thể sử dụng thêm quạt, nón, khăn lụa hoặc thanh tre. Một số đạo cụ tạo nên cách trình diễn sinh động và giúp phân biệt từng hình thức Xòe. Tại Mai Châu, các hoạt động như múa Xòe và múa sạp thường được kết hợp trong những dịp lễ hội, giao lưu văn hóa.
Âm nhạc giữ vai trò quan trọng trong việc dẫn nhịp cho vòng Xòe. Các nhạc cụ dân tộc như tính tẩu, khèn bè, trống, chiêng, chũm chọe và pí pặp tạo nên âm thanh rộn ràng, giúp người múa phối hợp nhịp nhàng. Sự hòa quyện giữa tiếng nhạc, trang phục và chuyển động tạo nên không khí vui tươi, gần gũi của Xòe Thái.
Bảo tồn và phát huy múa Xòe trong du lịch cộng đồng hiện nay
Sau khi được UNESCO ghi danh, công tác bảo tồn Xòe Thái được nhiều địa phương chú trọng hơn. Múa Xòe được truyền dạy trong trường học, các đội Xòe được duy trì tại thôn bản và nhiều lớp học do nghệ nhân hướng dẫn được tổ chức. Qua đó, thế hệ trẻ không chỉ học động tác mà còn hiểu thêm về nguồn gốc và ý nghĩa của từng điệu múa.
Bảo tồn và phát huy múa Xòe trong du lịch cộng đồng hiện nay
Tại Mai Châu, du lịch cộng đồng góp phần giúp múa Xòe tiếp tục hiện diện trong đời sống địa phương. Du khách đến các bản làng có thể thưởng thức và tham gia giao lưu văn nghệ cùng người dân. Nhu cầu trải nghiệm văn hóa cũng tạo thêm động lực để các đội văn nghệ duy trì tập luyện và truyền dạy Xòe cho thế hệ sau.
Các cơ sở lưu trú gắn với trải nghiệm bản địa như Mai Chau Hideaway Lake Resort cũng có thể tạo cầu nối để du khách tiếp cận văn hóa Thái một cách tự nhiên. Khi Xòe được giới thiệu trong không gian giao lưu cùng cộng đồng, du khách có cơ hội hiểu hơn về giá trị của điệu múa thay vì chỉ xem như một tiết mục biểu diễn. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với việc đưa di sản vào du lịch nhưng vẫn đề cao vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương.
Kinh nghiệm xem và tham gia múa Xòe khi du lịch Mai Châu
Múa Xòe là một trong những trải nghiệm văn hóa được nhiều du khách yêu thích khi đến Mai Châu. Không chỉ đứng xem, bạn còn có thể trực tiếp hòa vào vòng Xòe cùng người dân để cảm nhận rõ hơn không khí cộng đồng của người Thái Trắng. Để buổi trải nghiệm tự nhiên và trọn vẹn hơn, bạn có thể lưu ý một số điểm sau:
Kinh nghiệm xem và tham gia múa Xòe khi du lịch Mai Châu (Nguồn: Vietnamnet)
- Chọn thời điểm phù hợp: Các chương trình giao lưu văn nghệ và múa Xòe tại bản thường diễn ra vào buổi tối, sau bữa cơm hoặc trong các buổi sinh hoạt cộng đồng. Những dịp lễ, Tết truyền thống của người Thái và mùa du lịch cao điểm thường có không khí văn hóa sôi động hơn. Nếu muốn tham gia một chương trình cụ thể, nên hỏi trước nơi lưu trú hoặc đơn vị tổ chức để biết lịch diễn trong thời gian bạn đến Mai Châu.
- Ưu tiên không gian bản làng: Bản Lác và bản Pom Coọng là những địa điểm quen thuộc với du khách muốn tìm hiểu văn hóa người Thái Trắng tại Mai Châu. Tại đây, bạn có thể kết hợp tham quan nhà sàn, tìm hiểu đời sống địa phương và xem các hoạt động văn nghệ cộng đồng. Trải nghiệm trong không gian bản làng cũng giúp cảm nhận rõ hơn mối liên hệ giữa Xòe với đời sống của người dân.
- Mạnh dạn tham gia khi được mời: Xòe vòng là hình thức khá dễ tiếp cận với du khách lần đầu trải nghiệm. Khi được người dân mời vào vòng Xòe, bạn chỉ cần nắm tay người bên cạnh và bước theo nhịp chung, không cần thực hiện những động tác quá phức tạp. Điều quan trọng nhất là hòa mình vào không khí chung và giữ sự thoải mái thay vì quá chú ý đến việc phải múa thật đúng.
- Chú ý trang phục và cách ứng xử: Khi tham gia sinh hoạt văn hóa tại nhà sàn hoặc bản làng, nên chọn trang phục lịch sự, gọn gàng và kín đáo. Một số chương trình có thể đi kèm hoạt động giao lưu, mời rượu hoặc phong tục truyền thống, vì vậy du khách nên quan sát và làm theo hướng dẫn của người địa phương. Sự tôn trọng với không gian, con người và phong tục bản địa sẽ giúp trải nghiệm múa Xòe trở nên gần gũi và ý nghĩa hơn.
Trải nghiệm múa Xòe cùng người dân bản địa khi nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway
Nằm bên hồ Hòa Bình, tại xóm Suối Lốn, xã Tân Mai, tỉnh Phú Thọ, Mai Chau Hideaway Lake Resort là điểm nghỉ dưỡng thuận tiện để kết hợp khám phá thiên nhiên và văn hóa địa phương. Từ resort, du khách có thể di chuyển đến các bản làng của người Thái Trắng để tìm hiểu đời sống, kiến trúc nhà sàn và những hoạt động văn nghệ truyền thống. Trong đó, múa Xòe là trải nghiệm giúp du khách cảm nhận rõ hơn tinh thần cộng đồng và nét văn hóa đặc trưng của Mai Châu.
Nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway Lake Resort
Sau một ngày chèo kayak trên hồ, đạp xe khám phá bản làng hoặc thư giãn trong khuôn viên resort, du khách có thể dành buổi tối cho những hoạt động giao lưu văn hóa. Khi có chương trình phù hợp, bạn có thể xem người dân biểu diễn, lắng nghe nhạc cụ truyền thống và tham gia vào vòng Xòe khi được mời. Những bước chân nối thành vòng tròn tạo nên không khí gần gũi, giúp chuyến nghỉ dưỡng có thêm một trải nghiệm bản địa đáng nhớ.
Điều thú vị của Xòe nằm ở việc du khách không chỉ đứng ngoài quan sát mà có thể trực tiếp hòa vào sinh hoạt cộng đồng. Qua tiếng nhạc, động tác múa và sự giao lưu với người dân, những giá trị văn hóa được cảm nhận sinh động hơn so với việc chỉ tìm hiểu qua sách vở. Khi kết hợp nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway với trải nghiệm văn hóa địa phương, du khách có thể khám phá Mai Châu theo một cách nhẹ nhàng và gần gũi hơn.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Múa Xòe được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể vào năm nào?
Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh ngày 15/12/2021 tại kỳ họp lần thứ 16 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 ở Paris, Pháp.
Có bao nhiêu điệu Xòe cổ và đó là những điệu nào?
Có 6 điệu Xòe cổ, gồm Xòe vòng, Khắm khăn mời lẩu, Phá xí, Đổn hôn, Nhôm khăn và Ỏm lọm tốp mư.
Xòe Thái ở Mai Châu có gì khác so với vùng Nghĩa Lộ, Mường Lò?
Mai Châu là không gian văn hóa của người Thái Trắng, còn Nghĩa Lộ - Mường Lò nổi bật với cộng đồng Thái Đen. Xòe tại Mai Châu thường gắn với không gian bản làng, nhà sàn và các hoạt động giao lưu văn hóa.
Du khách có thể xem hoặc tham gia múa Xòe ở đâu khi đến Mai Châu?
Bản Lác và bản Pom Coọng là những địa điểm quen thuộc để tìm hiểu văn hóa người Thái Trắng. Du khách có thể gặp các chương trình giao lưu, múa Xòe vào buổi tối hoặc trong những dịp văn hóa phù hợp.
Nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway có thể trải nghiệm văn hóa múa Xòe không?
Có thể kết hợp nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway với hành trình khám phá văn hóa Thái Trắng ở các bản làng lân cận. Du khách nên hỏi trước resort về lịch hoạt động và chương trình giao lưu trong thời gian lưu trú.
Múa Xòe dân tộc Thái không chỉ là một điệu múa truyền thống mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, lòng hiếu khách và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi đến Mai Châu, du khách có thể tìm hiểu giá trị ấy qua những bản làng của người Thái Trắng, không gian nhà sàn và các buổi giao lưu văn nghệ cộng đồng. Kết hợp nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway Lake Resort với hành trình khám phá văn hóa bản địa sẽ giúp chuyến đi thêm trọn vẹn, gần gũi và giàu trải nghiệm.